{"id":2237,"date":"2022-07-14T13:01:18","date_gmt":"2022-07-14T11:01:18","guid":{"rendered":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/?p=2237"},"modified":"2022-07-14T13:01:18","modified_gmt":"2022-07-14T11:01:18","slug":"recepcja-natury-w-romantyzmie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/2022\/07\/14\/recepcja-natury-w-romantyzmie\/","title":{"rendered":"Recepcja natury w romantyzmie"},"content":{"rendered":"\n

Pokolenie romantyk\u00f3w, jak w uproszczeniu mo\u017cemy nazwa\u0107 ludzi \u017cyj\u0105cych w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, by\u0142o \u015bwiadkami narodzin produkcji przemys\u0142owej, kolei i innych wynalazk\u00f3w, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do powstania wsp\u00f3\u0142czesnych miast. W 1801 roku Pary\u017c liczy\u0142 546856 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1846 roku liczba pary\u017can wynosi\u0142a 1174346, za\u015b do 1901 roku wzros\u0142a jeszcze ponad dwukrotnie, do 2714068 os\u00f3b.1<\/sup><\/a><\/sup> Warto doda\u0107, \u017ce w przeci\u0105gu tego stulecia w stolicy Francji dwa razy wybucha\u0142a epidemia cholery (w 1832 i 1846 roku), mia\u0142y miejsce liczne zrywy rewolucyjne (powstanie republikan\u00f3w, rewolucja lutowa), a samo miasto by\u0142o oblegane w czasie wojny francusko-pruskiej. Cywilizacja zachodnia zmienia\u0142a jednak spos\u00f3b \u017cycia i odchodz\u0105c od feudalnych wzorc\u00f3w coraz mocniej przenosi\u0142a si\u0119 do du\u017cych o\u015brodk\u00f3w miejskich. To z kolei wymusza\u0142o zmiany w architekturze miast przystosowanych do znacznie mniejszej liczby mieszka\u0144c\u00f3w. Najjaskrawszy tego przyk\u0142ad stanowi przebudowa Hausmanna \u2013 modernizacja Pary\u017ca, w ramach kt\u00f3rej przekszta\u0142cono 60% jego powierzchni i zr\u00f3wnano z ziemi\u0105 po\u0142ow\u0119 istniej\u0105cych budynk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Z kolei arty\u015bci epoki romantyzmu, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b literaci czuli g\u0142\u0119bok\u0105 wi\u0119\u017a z natur\u0105, wi\u0119\u017a, kt\u00f3ra z biegiem lat \u2013 i wspomnian\u0105 modernizacj\u0105 \u017cycia \u2013 \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 mocno z nostalgi\u0105. Kojarzyli oni bowiem wie\u015b lub inn\u0105 sceneri\u0119 pe\u0142n\u0105 przyrody z krain\u0105 dzieci\u0144stwa, co nie zawsze w pe\u0142ni odpowiada\u0142o faktom (np. Juliusz S\u0142owacki sp\u0119dzi\u0142 w Wilnie znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojego dzieci\u0144stwa i okresu dojrzewania, lecz za swoj\u0105 \u201ema\u0142\u0105 ojczyzn\u0119\u201d uwa\u017ca\u0142 Krzemieniec). Mia\u0142o to r\u00f3wnie\u017c wymiar patriotyczny, bowiem w owych krajobrazach oraz ludowych wierzeniach poszukiwali pierwiastka polsko\u015bci, wolnego od wp\u0142ywu obcych kultur.<\/p>\n\n\n\n

W romantyzmie poeci odrzucili pouk\u0142adan\u0105, o\u015bwieceniow\u0105 wizj\u0119 natury jako harmonijnie zbudowanej ca\u0142o\u015bci podlegaj\u0105cej \u015bcis\u0142ym regu\u0142om, stanowi\u0105cej wy\u0142\u0105cznie t\u0142o dla ludzkich dzia\u0142a\u0144. Czuli si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwiata, kt\u00f3ry posiada\u0142 zar\u00f3wno stron\u0119 materialn\u0105, jak i duchow\u0105. Sam krajobraz postrzegali jako form\u0119 przekazu, w szczeg\u00f3lno\u015bci od Boga lub innych byt\u00f3w ze sfery niematerialnej. Dostrzegali r\u00f3wnie\u017c cykl odradzania si\u0119 przyrody i widzieli w tym analogi\u0119 do ludzkich los\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Tajemniczo\u015b\u0107 i duchowy wymiar natury sta\u0142y si\u0119 tematem cyklu \u201eBallady i romanse\u201d Adama Mickiewicza, kt\u00f3rego publikacj\u0119 w tomie \u201ePoezyje\u201d w czerwcu 1822 roku uznaje si\u0119 za pocz\u0105tek polskiego romantyzmu. W przeciwie\u0144stwie do tw\u00f3rc\u00f3w o\u015bwieceniowych, kt\u00f3rzy przyrod\u0119 traktowali zaledwie jako scenografi\u0119 dla perypetii postaci, w \u201eBalladach i romansach\u201d staje si\u0119 ona osobnym bohaterem, posiadaj\u0105cym w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata i metody dzia\u0142ania. Mickiewicz cz\u0119sto personifikuje natur\u0119, zacieraj\u0105c granice pomi\u0119dzy ni\u0105 a \u015bwiatem ludzi, a tak\u017ce przypisuje jej tajemnicze, nadprzyrodzone umiej\u0119tno\u015bci. Jej wys\u0142anniczkami i zarazem wykonawczyniami jej woli staj\u0105 si\u0119 postacie \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z jeziorem \u015awite\u017a \u2013 nimfy wodnej zaczerpni\u0119tej z wierze\u0144 ludowych (\u201eJest wie\u015b\u0107, \u017ce na brzegach \u015awitezi pokazuj\u0105 si\u0119 Ondiny, czyli Nimfy wodne, kt\u00f3re gmin nazywa \u015awiteziankami\u201d, zanotowa\u0142 Mickiewicz w przypisie autorskim) oraz topielicy, c\u00f3rki wasala litewskiego kr\u00f3la Mendoga. Obie te\u017c wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 wprost z jego toni \u2013 \u015awitezianka w spos\u00f3b, kt\u00f3ry wyra\u017anie sugeruje jej magiczn\u0105 natur\u0119:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWtem wiatr zaszumia\u0142 po g\u0119stym lesie,
Woda si\u0119 burzy i wzdyma.
Burzy si\u0119, wzdyma, p\u0119kaj\u0105 tonie,
O nies\u0142ychane zjawiska!
Ponad srebrzyste \u015awitezi b\u0142onie
Dziewicza pi\u0119kno\u015b\u0107 wytryska.\u201d2<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Z kolei topielic\u0119 z ballady \u201e\u015awite\u017a\u201d wy\u0142owiono podczas pr\u00f3by odkrycia tajemnic owego jeziora:<\/p>\n\n\n\n

\u201ePowiem\u017ce jakie z\u0142owiono straszyd\u0142o?
Cho\u0107 powiem, nikt nie uwierzy.
Powiem jednak\u017ce. Nie straszyd\u0142o wcale,
\u017bywa kobieta w niewodzie,
Twarz mia\u0142a jasn\u0105, usta jak korale,
W\u0142os bia\u0142y sk\u0105pany w wodzie.\u201d3<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

W mickiewiczowskich postacie nadprzyrodzone wyst\u0119puj\u0105 wyra\u017anie jako cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata przyrody, \u015bwiata tajemniczego i dalekiego od o\u015bwieceniowych wyobra\u017ce\u0144. Zmieni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sam spos\u00f3b przedstawienia przestrzeni \u2013 ograniczone lokalizacje (pole, \u0142\u0105ka, strumyk, skraj lasu) coraz cz\u0119\u015bciej ust\u0119powa\u0142y pejza\u017com, kt\u00f3rych ludzie oko nie by\u0142o w stanie w pe\u0142ni obj\u0105\u0107. Przyroda przesta\u0142a stanowi\u0107 symbol si\u0142y \u015blepych \u017cywio\u0142\u00f3w, nad kt\u00f3rymi cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 w pe\u0142ni zapanowa\u0107 swoim rozumem i narzuci\u0107 mu \u0142ad wed\u0142ug swojej wizji. Dzi\u0119ki pierwiastkowi duchowemu natura prowokowa\u0142a romantyk\u00f3w do mistycznych prze\u017cy\u0107, do u\u015bwiadamiania sobie w\u0142asnej ma\u0142o\u015bci i bezradno\u015bci wobec ogromu i pot\u0119gi przyrody. Antoni Malczewski, autor pierwszej romantycznej powie\u015bci poetyckiej \u201eMaria\u201d tak zanotowa\u0142 swoje wra\u017cenia ze zdobycia szczytu Mont Blanc:<\/p>\n\n\n\n

\u201eW podr\u00f3\u017cy mojej na szczyt g\u00f3ry Mont-Blanc, gdzie przez dwie godziny pobytu dozna\u0142em uczu\u0107, jakich ju\u017c zapewne w \u017cyciu moim nie do\u015bwiadcz\u0119, w podr\u00f3\u017cy tej straci\u0142em \u017cywy z ocz\u00f3w i z my\u015bli dziedzin\u0119, na kt\u00f3rej panuje cz\u0142owiek [\u2026]. Nic jednak wspanialszego i dzikszego jak widok z g\u00f3ry Mont-Blanc; ale gdy r\u00f3\u017cny zupe\u0142nie od znajomych widok\u00f3w, inaczej go sobie wyobrazi\u0107 niepodobna jak wystawuj\u0105c si\u0119 uniesionym przez jakiego dobrego czy z\u0142ego ducha w chwili, gdy B\u00f3g chaos utwarza\u0142. Wszystko, co dzie\u0142em cz\u0142owieka, znika przez swoj\u0105 ma\u0142o\u015b\u0107. Tysi\u0105ce g\u00f3r olbrzymich z granitowymi szczytami lub \u015bnie\u017cnymi tarczami, niebo prawie czarnego koloru, s\u0142o\u0144ce przy\u0107mione, blask ra\u017c\u0105cy od \u015bniegu, rzadkie powietrze, a st\u0105d kr\u00f3tki oddech i szybkie bicie pulsu,nadludzkim jakim\u015b czuciem i uczuciem przejmuj\u0105 \u015bmiertelnika; i pewny jestem, \u017ce opr\u00f3cz innych przyczyn, nawet dla niezmiernej r\u00f3\u017cnicy tego dziwnie g\u00f3rnego widoku a s\u0142abo\u015bci naszych zmys\u0142\u00f3w, nikt by go d\u0142ugo znie\u015b\u0107 nie potrafi\u0142.\u201d4<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

W epoce romantyzmu zmieni\u0142 si\u0119 tak\u017ce spos\u00f3b opisywania \u015bwiata przyrody. Prostota stylistyczna b\u0105d\u017a wyszukane peryfrazy, tak modne w XVIII wieku, ust\u0105pi\u0142y miejsca metaforom, maj\u0105cym podkre\u015bla\u0107 niejednoznaczno\u015b\u0107 i tajemniczo\u015b\u0107 natury. Koronny przyk\u0142ad stanowi s\u0142ynny wiersz \u201eStepy akerma\u0144skie\u201d, otwieraj\u0105cy cykl sonet\u00f3w krymskich:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWp\u0142yn\u0105\u0142em na suchego przestw\u00f3r oceanu;
W\u00f3z nurza si\u0119 w zielono\u015b\u0107 i jak \u0142\u00f3dka brodzi:
\u015ar\u00f3d fali \u0142\u0105k szumi\u0105cych, \u015br\u00f3d kwiat\u00f3w powodzi,
Omijam koralowe ostrowy burzanu.\u201d5<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno jednak w sonetach krymskich, jak i w p\u00f3\u017aniejszym \u201ePanu Tadeuszu\u201d zachwyt nad \u015bwiatem przyrody staje si\u0119 pretekstem do refleksji patriotycznych. Cho\u0107 przyroda zachowuje sw\u00f3j wymiar tajemniczo\u015bci i duchowo\u015bci w ka\u017cdym miejscu, w kt\u00f3rym wyst\u0119puje w stanie dzikim lub przy niewielkiej ingerencji cz\u0142owieka, to jednak krajobrazy ojczyzny zapami\u0119tane z m\u0142odzie\u0144czych lat porusza\u0142y romantyk\u00f3w dalece bardziej ni\u017c najpi\u0119kniejszy pejza\u017c na obczy\u017anie. W wierszu \u201ePielgrzym\u201d Mickiewicz poruszy\u0142 t\u0119 kwesti\u0119 wprost:<\/p>\n\n\n\n

\u201eU st\u00f3p moich kraina dostatk\u00f3w i krasy,
Nad g\u0142ow\u0105 niebo jasne, obok pi\u0119kne lice:
Dlaczeg\u00f3\u017c st\u0105d ucieka serce w okolice
Dalekie i \u2014 niestety! \u2014 jeszcze dalsze czasy?<\/p>\n\n\n\n

Litwo! pia\u0142y mi wdzi\u0119czniej twe szumi\u0105ce lasy,
Ni\u017c s\u0142owiki Bajdaru, Salhiry dziewice;
I weselszy depta\u0142em twoje trz\u0119sawice,
Ni\u017c rubinowe morwy, z\u0142ote ananasy.\u201d6<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Podobnie w \u201ePanu Tadeuszu\u201d Mickiewicz zawar\u0142 scen\u0119 dyskusji pomi\u0119dzy Hrabi\u0105, wed\u0142ug kt\u00f3rego \u201edo obrazu trzeba [\u2026] nieba w\u0142oskiego!\u201d, a Telimen\u0105 i Tadeuszem, kt\u00f3rzy bronili urok\u00f3w polskiego krajobrazu:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTo Pa\u0144stwa niebo w\u0142oskie, jak o niem s\u0142ysza\u0142em,
B\u0142\u0119kitne, czyste, wszak to jak zamarz\u0142a woda;
Czy\u017c nie pi\u0119kniejsze stokro\u0107 wiatr i niepogoda?
U nas do\u015b\u0107 g\u0142ow\u0119 podnie\u015b\u0107, ile\u017c to widok\u00f3w!
Ile\u017c scen i obraz\u00f3w z samej gry ob\u0142ok\u00f3w!\u201d7<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u201ePan Tadeusz\u201d s\u0142ynie z licznych, rozbudowanych i r\u00f3\u017cnorodnych opis\u00f3w przyrody. Przebywaj\u0105cy od dziesi\u0119ciu lat na emigracji poeta przywo\u0142a\u0142 z pami\u0119ci krajobrazy z okolicy, w kt\u00f3rej si\u0119 wychowywa\u0142, i na podstawie tych wspomnie\u0144 stworzy\u0142 obraz Soplicowa, \u201ecentrum polszczyzny\u201d. Ten anachroniczny \u015bwiatek szlachecki odchodzi\u0142 ju\u017c w zapomnienie w po\u0142owie XIX wieku, przez co tym mocniej oddzia\u0142ywa\u0142 na polskich emigrant\u00f3w przebywaj\u0105cych w Pary\u017cu. Kreatywno\u015b\u0107 Mickiewicza znajdowa\u0142a swoje uj\u015bcie w metaforycznych opisach \u015bwiata przyrody. Przyk\u0142adowo we fragmencie matecznika w IV ksi\u0119dze kar\u0142owate drzewa i krzewy rosn\u0105ce nad zgni\u0142ym jeziorkiem przyr\u00f3wnane zosta\u0142y do czarownic wa\u017c\u0105cych trupa w kotle:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWoda tych studni sklni si\u0119, plamista rdz\u0105 krwaw\u0105,
A z wn\u0119trza ci\u0105gle dymi, zion\u0105c wo\u0144 plugaw\u0105,
Od kt\u00f3rej drzewa wko\u0142o trac\u0105 li\u015b\u0107 i kor\u0119;
\u0141yse, skar\u0142owacia\u0142e, robaczliwe, chore,
Pochyliwszy konary mchem ko\u0142tunowate,
I pnie garbi\u0105c, brzydkiemi grzybami brodate,
Siedz\u0105 woko\u0142o wody, jak czarownic kupa,
Grzej\u0105ca si\u0119 nad kot\u0142em, w kt\u00f3rym warz\u0105 trupa.\u201d8<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Romantycy postrzegali natur\u0119 jako \u201etw\u00f3r \u017cywy i czuj\u0105cy\u201d, podlegaj\u0105cy odwiecznemu cyklowi \u015bmierci i odrodzenia, nawi\u0105zuj\u0105cy kontakt z cz\u0142owiekiem poprzez tworzone przez siebie zjawiska. Nie poddawali go naukowej analizie, lecz koncentrowali si\u0119 na subiektywnych wra\u017ceniach wywo\u0142ywanych przez jego przejawy. Przyroda nie by\u0142a dla nich przedmiotem, lecz podmiotem \u2013 opisywali j\u0105 jako r\u00f3wnorz\u0119dnego bohatera swoich utwor\u00f3w, posiadaj\u0105cego w\u0142asne prze\u017cycia i wol\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Ta romantyczna wizja natury zainspirowa\u0142a Barbar\u0119 Nawrock\u0105 i Dominik\u0119 Wilczy\u0144sk\u0105 (Miastopracownia) do zaprojektowania instalacji \u201eGreenhouse silent disco\u201d, kt\u00f3ra zostanie zaprezentowana podczas 23. Triennale Sztuk Dekoracyjnych i Architektury Wsp\u00f3\u0142czesnej w Mediolanie przez Instytut Adama Mickiewicza oraz Muzeum Architektury we Wroc\u0142awiu. Projekt opiera si\u0119 na badaniach wybitnego fizjologa ro\u015blin profesora Hazema Kalajiego z Wydzia\u0142u Rolnictwa i Biologii SGGW w Warszawie, kt\u00f3ry opracowa\u0142 metod\u0119 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 monitorowanie kondycji poszczeg\u00f3lnych ro\u015blin i ca\u0142ych ekosystem\u00f3w. Instalacja przyjmuje form\u0119 szklarni wype\u0142nionej ro\u015blinami. Wyposa\u017cono j\u0105 w cyfrowe sensory po\u0142\u0105czone z systemami komputerowymi monitoruj\u0105cymi kondycj\u0119 ro\u015blin i ich reakcje na otoczenie. Komunikaty ze strony ro\u015blin b\u0119d\u0105 wy\u015bwietlane za pomoc\u0105 \u015bwiate\u0142 LED o zmieniaj\u0105cych si\u0119 kolorach i d\u017awi\u0119k\u00f3w o r\u00f3\u017cnej tonacji.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>http:\/\/demographia.com\/dm-par90.htm<\/a><\/p>\n\n\n\n

2<\/a>A. Mickiewicz: Ballady i romanse, Wydawnictwo GREG, Krak\u00f3w 2020, s. 20<\/p>\n\n\n\n

3<\/a>A. Mickiewicz: Ballady i romanse<\/em>, Krak\u00f3w 2020, s. 13<\/p>\n\n\n\n

4<\/a>A. Malczewski: Maria<\/em>. Warszawa 1976, s. 101\u2013102.<\/p>\n\n\n\n

5<\/a>A. Mickiewicz: Poezyje<\/em>, T. 1., Krak\u00f3w 1899, s. 173<\/p>\n\n\n\n

6<\/a>A. Mickiewicz: Poezyje<\/em>, T. 1., Krak\u00f3w 1899, s. 180<\/p>\n\n\n\n

7<\/a>A. Mickiewicz: Pan Tadeusz<\/em>, Lw\u00f3w, Warszawa, Krak\u00f3w 1921, s. 106<\/p>\n\n\n\n

8<\/a>Ibidem, s. 134<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pokolenie romantyk\u00f3w, jak w uproszczeniu mo\u017cemy nazwa\u0107 ludzi \u017cyj\u0105cych w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, by\u0142o \u015bwiadkami narodzin produkcji przemys\u0142owej, kolei i innych wynalazk\u00f3w, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do powstania wsp\u00f3\u0142czesnych miast. W 1801 roku Pary\u017c liczy\u0142 546856 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1846 roku liczba pary\u017can wynosi\u0142a 1174346, za\u015b do 1901 roku wzros\u0142a jeszcze ponad dwukrotnie, do 2714068 os\u00f3b.1 Warto […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237"}],"collection":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2237"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2238,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2237\/revisions\/2238"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}