{"id":2233,"date":"2022-05-20T17:06:19","date_gmt":"2022-05-20T15:06:19","guid":{"rendered":"http:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/?p=2233"},"modified":"2022-05-20T17:06:19","modified_gmt":"2022-05-20T15:06:19","slug":"estetyka-muzyki-w-romantyzmie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/2022\/05\/20\/estetyka-muzyki-w-romantyzmie\/","title":{"rendered":"Estetyka muzyki w romantyzmie"},"content":{"rendered":"\n

W recenzji koncertu Fryderyka Chopina<\/a>, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 26 kwietnia 1841 roku, jego przyjaciel Ferenc Liszt<\/a> napisa\u0142 trafnie:<\/p>\n\n\n\n

\u201eMuzyka by\u0142a jego j\u0119zykiem, boskim j\u0119zykiem; wyra\u017ca\u0142 nim ca\u0142y \u015bwiat uczu\u0107, kt\u00f3re tylko nieliczni potrafili zrozumie\u0107. Podobnie jak innemu wielkiemu poecie \u2013 Mickiewiczowi, jego ziomkowi i przyjacielowi, muza Ojczyzny dyktowa\u0142a mu jego pie\u015bni. Skargi Polski nadawa\u0142y jego tonom jak\u0105\u015b tajemnicz\u0105 poetyczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra dla wszystkich, co j\u0105 naprawd\u0119 odczuwali, nie dawa\u0142a si\u0119 z niczym por\u00f3wna\u0107.\u201d1<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Nazwisko Chopina, mimo francuskiego brzmienia, sta\u0142o si\u0119, podobnie jak w przypadku Mickiewicza, synonimem polsko\u015bci i polskiej sztuki. W niemal ka\u017cdym mie\u015bcie w Polsce znale\u017a\u0107 mo\u017cna po\u015bwi\u0119con\u0105 mu ulic\u0119, jego imieniem nazwano najbardziej presti\u017cow\u0105 polsk\u0105 nagrod\u0119 muzyczn\u0105 i najs\u0142ynniejszy konkurs pianistyczny, a wznowienia i kolejne wydania jego dziel nale\u017cy liczy\u0107 w dziesi\u0105tkach albo i setkach egzemplarzy. R\u00f3wnie\u017c za granicami naszego kraju to w\u0142a\u015bnie on najcz\u0119\u015bciej reprezentuje rodzim\u0105 muzyk\u0119 klasyczn\u0105, a o mi\u0142o\u015bci Azjat\u00f3w do kompozytora z Mazowsza mo\u017ce przekona\u0107 si\u0119 ka\u017cdy, kto wybierze si\u0119 do po\u015bwi\u0119conego mu muzeum lub obejrzy dowoln\u0105 edycj\u0119 konkursu chopinowskiego.<\/p>\n\n\n\n

W historii muzyki naszego kraju nie brakuje wybitnych kompozytor\u00f3w i muzyk\u00f3w. Podobnie jednak jak w przypadku Mickiewicza<\/a> i S\u0142owackiego<\/a>, to Chopin sta\u0142 si\u0119 symbolem polskiego artysty. Kluczem do zrozumienia, dlaczego w \u0141azienkach Kr\u00f3lewskich stoi pomnik akurat Fryderyka Chopina, jest estetyka muzyki w romantyzmie.<\/p>\n\n\n\n

Epoka romantyczna mia\u0142a wyj\u0105tkowy przebieg i charakter w polskiej kulturze i sztuce. W wyniku rozbior\u00f3w Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w znikn\u0119\u0142a z mapy Europy, a nale\u017c\u0105ce do niej ziemie znalaz\u0142y si\u0119 pod zaborami Rosji, Austrii i Prus. Gdy lord George Gordon Byron<\/a> przyjmowa\u0142 w Villi Diodati poet\u0119 Percy’ego Bysshe Shelleya<\/a> z partnerk\u0105 Mary Godwin<\/a> i jej przybran\u0105 siostr\u0105 Claire Clairmont<\/a>, Johann Wolfgang von Goethe<\/a> wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Friedrichem Schillerem<\/a> w teatrze dworskim w Weimarze, a Madame de Sta\u00ebl<\/a> wraca\u0142a do Pary\u017ca po latach wygnania, polscy tw\u00f3rcy wci\u0105\u017c piel\u0119gnowali o\u015bwieceniowe wzorce.<\/p>\n\n\n\n

Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119, gdy do g\u0142osu doszli arty\u015bci urodzeni pod zaborami b\u0105d\u017a te\u017c zbyt m\u0142odzi, by pami\u0119ta\u0107 woln\u0105 Polsk\u0119. Za pocz\u0105tek polskiego romantyzmu uznaje si\u0119 wydanie pierwszego tomu \u201ePoezyj\u201d Adama Mickiewicza (zawieraj\u0105cego \u201eBallady i romanse\u201d i przedmow\u0119 \u201eO poezji romantycznej\u201d) p\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105 1822 roku. W tym czasie r\u00f3wnie\u017c \u015bwie\u017co rozwiedziona Maria Szymanowska<\/a> jako pierwsza kobieta rozpocz\u0119\u0142a karier\u0119 zawodowej pianistki, a w Warszawie m\u0142odziutki Fryderyk Chopin ju\u017c dawa\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako cudowne dziecko muzyki. Na \u015bwiat za\u015b przychodzili przedstawiciele kolejnego pokolenia \u2013 Stanis\u0142aw Moniuszko<\/a> (1819) i Tekla B\u0105darzewska<\/a> (1823). Dla ka\u017cdego z nich Polska nie by\u0142a realnym krajem, kt\u00f3ry na wskutek knowa\u0144 s\u0105siad\u00f3w, gnu\u015bno\u015bci szlachty i nieudolno\u015bci w\u0142adzy przesta\u0142 istnie\u0107 \u2013 a mityczn\u0105 krain\u0105, symbolem dawnych, lepszych czas\u00f3w i swobody, kt\u00f3rej mieli nie u\u015bwiadczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Narodziny romantyzmu zbieg\u0142y si\u0119 w czasie z pocz\u0105tkiem definiowania kwestii narodu i narodowo\u015bci. Wcze\u015bniej obywatele pa\u0144stw okre\u015blali swoj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do konkretnych w\u0142adc\u00f3w, jednak w pierwszych dekadach XIX wieku, wskutek wymuszonych zmian granic i r\u00f3\u017cnic kulturowych i j\u0119zykowych pomi\u0119dzy zaborcami a ich nowymi poddanymi Polacy \u2013 a w zasadzie polska szlachta \u2013 podejmowa\u0142a pr\u00f3by definiowania i uchwycenia polsko\u015bci niezale\u017cnie od aktualnej sytuacji politycznej. Romantycy twierdzili, \u017ce to w\u015br\u00f3d najni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych drzema\u0142 podstawowy pierwiastek narodu, a prosty lud mieszkaj\u0105cy na wsi odpar\u0142 rozmaite pr\u00f3by narzucenia mu obcej kultury i to\u017csamo\u015bci. St\u0105d te\u017c arty\u015bci poszukuj\u0105cy nowych \u015brodk\u00f3w wyrazu i natchnienia zwr\u00f3cili si\u0119 w\u0142a\u015bnie ku ch\u0142opstwu, a tak\u017ce wielokrotnie podnoszona \u2013 zw\u0142aszcza przy okazji kolejnych zryw\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych \u2013 kwestia uw\u0142aszczenia i poprawy ich sytuacji \u017cyciowej. Warto jednak doda\u0107, \u017ce istniej\u0105cy wcze\u015bniej dystans pomi\u0119dzy warstwami spo\u0142ecznymi \u2013 prostym wiejskim ludem i zubo\u017ca\u0142\u0105 szlacht\u0105, z kt\u00f3rej wywodzi\u0142a si\u0119 zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 romantyk\u00f3w \u2013 zmniejszy\u0142 si\u0119 nieznacznie, a \u015bwiaty te pozosta\u0142y niemal zupe\u0142nie odr\u0119bne. St\u0105d te\u017c ludowo\u015b\u0107 by\u0142a cz\u0119sto wyobra\u017cona i wyidealizowana, przedstawiona \u201ez zewn\u0105trz\u201d, przetworzona perspektyw\u0105 intelektualisty dziewi\u0119tnastowiecznego, wychowanego na Szekspirze, Goethem i Schillerze.<\/p>\n\n\n\n

W literaturze epoki romantyzmu, szczeg\u00f3lnie w jej pocz\u0105tkowej fazie, pojawiaj\u0105 si\u0119 liczne nawi\u0105zania, motywy i tematy z kultury ch\u0142opskiej \u2013 pie\u015bni, poezji, legend, a tak\u017ce obyczajowo\u015bci. Z jednej strony utrwali\u0142a ona \u015bwiat, kt\u00f3ry dwa wieki p\u00f3\u017aniej zanik\u0142 niemal zupe\u0142nie, z drugiej za\u015b \u2013 te motywy s\u0105 na tyle wyra\u017ane i bezpo\u015brednie, \u017ce literaturoznawcy nie maj\u0105 problemu z wyra\u017anym wskazywaniem ich w tekstach.<\/p>\n\n\n\n

Inaczej sytuacja wygl\u0105da w muzyce. Zar\u00f3wno Fryderyk Chopin, jak i Stanis\u0142aw Moniuszko unikali dok\u0142adnych cytat\u00f3w z ludowych melodii i wiejskich piosenek, lecz na ich podstawie tworzyli oryginalne kompozycje. Sam Moniuszko najlepiej wyrazi\u0142 to w zapowiedzi \u201e\u015apiewnik\u00f3w domowych\u201d opublikowanej na \u0142amach \u201eTygodnika Petersburskiego\u201d:<\/p>\n\n\n\n

\u201ePoeci, rozwa\u017caj\u0105c piosnki samorodne ludu, my\u015bl ich bior\u0105c za tem\u0119, uk\u0142adaj\u0105 \u015bpiewy narodowe; (\u2026). Ukaza\u0142 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach t\u0142um ballad, piosnek weso\u0142ych lub melancholicznych, kt\u00f3re trafiaj\u0105c w ducha krajowc\u00f3w, w usta si\u0119 ich przenios\u0142y i rozpocz\u0119\u0142y niejako \u017cycie ju\u017c dzi\u015b tradycyjne, staj\u0105c si\u0119 \u015bpiewami ludu. (\u2026). Wiersze stara\u0142em si\u0119 wybiera\u0107 z najlepszych naszych poet\u00f3w, mianowicie: Piosnki sielskie<\/em>, tudzie\u017c Piosnki wie\u015bniacze z nad Niemna<\/em> w nim umie\u015bci\u0142em, b\u0119d\u0105c tego przekonania, \u017ce te utwory poetyczne najwi\u0119cej na sobie charakteru i barwy krajowej okazywa\u0142y.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Z kolei Chopin krytycznie wypowiada\u0142 si\u0119 o materia\u0142ach zebranych i opracowanych przez Oskara Kolberga, kt\u00f3re wesz\u0142y p\u00f3\u017aniej do zbioru pt. \u201ePie\u015bni ludu polskiego\u201d, w li\u015bcie do rodziny z marca 1847 roku:<\/p>\n\n\n\n

\u201e(\u2026) pie\u015bni Kolberga; dobre ch\u0119ci, za w\u0105skie plecy. Cz\u0119sto podobne rzeczy widz\u0105c my\u015bl\u0119, \u017ce lepiej nic, bo moz\u00f3\u0142 ten tylko skrzywia i trudniejsz\u0105 robi prac\u0119 geniuszowi, kt\u00f3ry kiedy\u015b tam prawd\u0119 odwik\u0142a. A a\u017c do czasu owego wszystkie te pi\u0119kno\u015bci zostan\u0105 z przyprawianymi nosami, r\u00f3\u017cowane, z poobcinanymi nogami albo na szczud\u0142ach, i po\u015bmiewiskiem b\u0119d\u0105 tym, co lekko na nie spojrz\u0105.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Obaj jednak \u2013 Chopin i Moniuszko \u2013 rozmi\u0142owani byli w ludowej muzyce w jej oryginalnym brzmieniu. Fryderyk ju\u017c w m\u0142odo\u015bci na weselach i zabawach tanecznych zapisywa\u0142 s\u0142owa przy\u015bpiewek, a za pomoc\u0105 fortepianu na\u015bladowa\u0142 g\u0142osy \u015bpiewaczek wiejskich. W okresie paryskim ta mi\u0142o\u015b\u0107 tylko przybra\u0142a na sile, zw\u0142aszcza \u017ce nie ogranicza\u0142 si\u0119 jedynie do ludowo\u015bci w polskim wydaniu. Dzi\u0119ki Pauline Viardot<\/a> poznawa\u0142 pie\u015bni hiszpa\u0144skie, dzi\u0119ki Jenny Lind<\/a> \u2013 szwedzkie, a pobyt we francuskim Nohant i w Szkocji wykorzysta\u0142 do zapisywania lokalnych melodii. Szczeg\u00f3lny sentyment mia\u0142 jednak nadal do polskiej muzyki ludowej, czemu da\u0142 wyraz w swoich mazurkach, w krakowiaku i pie\u015bniach, a tak\u017ce w \u201eFantazji na tematy polskie\u201d op. 13.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie Moniuszko szuka\u0142 inspiracji w melodiach wiejskich piosenek, o czym donosi\u0142 w li\u015bcie do przyjaciela:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWyobra\u017a sobie, drogi Adamie, co to za poczciwa, nieoceniona ta Mary\u015bka (s\u0142u\u017c\u0105ca Klewszczy\u0144skich) (\u2026). Ona, (s\u0142ysz\u0105c z rozmowy mojej), \u017ce potrzebuj\u0119 narodowych pie\u015bni, za\u015bpiewa\u0142a mi kilka, kt\u00f3re najwierniej spisa\u0142em z Jej g\u0142osu ze s\u0142owami \u2013 Rozumie si\u0119, \u017ce Ludwik powinien obrobi\u0107, og\u0142adzi\u0107 te s\u0142owa, ale ju\u017c jest Panie orzech! Jest z czego rozrabia\u0107, upi\u0119ksza\u0107, waryowa\u0107.\u201d2<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi za\u015b chodzi o warstw\u0119 tekstow\u0105 muzyki obu kompozytor\u00f3w, to opierali si\u0119 nie na oryginalnych tekstach ludowych, a na poezji wielkich romantyk\u00f3w, zw\u0142aszcza Adama Mickiewicza. Nawet Chopin, zazwyczaj unikaj\u0105cy muzyki programowej i d\u0105\u017c\u0105cy do uniwersalno\u015bci, si\u0119gn\u0105\u0142 po jego wiersze \u201eDo M***\u201d i \u201eDo D.D.\u201d, za\u015b przed Robertem Schumannem<\/a> przyzna\u0142 pono\u0107, \u017ce jego ballady fortepianowe zainspirowane by\u0142y balladami Mickiewicza.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w literaturze romantycznej, r\u00f3wnie\u017c w muzyce pojawia\u0142y si\u0119 echa zryw\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych. Chopin, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 przyjazne relacje z przysz\u0142ymi powsta\u0144cami, opu\u015bci\u0142 Warszaw\u0119 na kr\u00f3tko przed wybuchem powstania listopadowego. Wie\u015b\u0107 o kapitulacji dawnej stolicy zasta\u0142a go w Stuttgarcie. Zanotowa\u0142 wtedy w dzienniku, zwanym dzi\u015b \u201eDziennikiem Stuttgarckim\u201d:<\/p>\n\n\n\n

\u201ePisa\u0142em poprzednie karty nic nie wiedz\u0105c \u2013 \u017ce wr\u00f3g w domu \u2013 Przedmie\u015bcia zburzone \u2013 spalone \u2013 (…) O Bo\u017ce, jeste\u015b ty! \u2013 Jeste\u015b i nie m\u015bcisz si\u0119! \u2013 Czy jeszcze ci nie do\u015b\u0107 zbrodni moskiewskich \u2013 albo \u2013 albo\u015b sam Moskal! \u2013 M\u00f3j biedny Ojciec! \u2013 M\u00f3j poczciwiec, mo\u017ce g\u0142odny, nie ma za co matce chleba kupi\u0107! (\u2026) A ja tu bezczynny, a ja tu z go\u0142ymi r\u0119kami, czasem tylko st\u0119kam, bolej\u0119 na fortepianie, rozpaczam \u2013 i c\u00f3\u017c nada[l]? \u2013 Bo\u017ce, Bo\u017ce. Wzrusz ziemi\u0119, niech poch\u0142onienie [!] ludzi tego wieku.\u201d [pisownia oryginalna]<\/p>\n\n\n\n

Rozpacz ta, kt\u00f3rej krzyk momentami przypomina\u0142 skarg\u0119 Konrada z mickiewiczowskiej \u201eWielkiej improwizacji\u201d, znalaz\u0142a swoje uj\u015bcie w tw\u00f3rczo\u015bci kompozytora. To najprawdopodobniej wtedy Chopin rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 nad Etiud\u0105 rewolucyjn\u0105. Cho\u0107 etiudy grywano zazwyczaj na lekcjach w celu prze\u0107wiczenia konkretnych problem\u00f3w technicznych, utw\u00f3r ten posiada du\u017ce walory artystyczne i silny \u0142adunek emocjonalny. Tytu\u0142 \u201erewolucyjna\u201d nadali jej wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Fryderykowi, bezb\u0142\u0119dnie rozpoznaj\u0105c upadek powstania jako \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji.<\/p>\n\n\n\n

Moniuszko, m\u0142odszy od Chopina o niemal dekad\u0119, najprawdopodobniej nie prze\u017cy\u0142 tak mocno kl\u0119ski listopadowego zrywu, do\u015bwiadczy\u0142 jednak nadziei i rozczarowania zwi\u0105zanych z powstaniem styczniowym. Pod ich wp\u0142ywem stworzy\u0142 swoj\u0105 najdoskonalsz\u0105 oper\u0119, \u201eStraszny dw\u00f3r\u201d do libretta Jana Ch\u0119ci\u0144skiego, zawieraj\u0105c\u0105 liczne w\u0105tki patriotyczne i por\u00f3wnywan\u0105 z \u201ePanem Tadeuszem\u201d Adama Mickiewicza. Polska publiczno\u015b\u0107 przyj\u0119\u0142a spektakl tak entuzjastycznie, \u017ce carska cenzura zdj\u0105\u0142 go z afisza ju\u017c po trzech przedstawieniach.<\/p>\n\n\n\n

Z okazji Roku Romantyzmu Polskiego Narodowy Instytut Muzyki i Ta\u0144ca zaplanowa\u0142 cykl pi\u0119ciu koncert\u00f3w w trzech krajach \u2013 w Japonii (Tokio i Nagoja), W\u0142oszech (Rzym i Verbania) i Niemczech (Monachium). Celem projektu jest promocja kompozytor\u00f3w polskiego romantyzmu za granic\u0105 oraz wsp\u00f3\u0142praca polskich i zagranicznych artyst\u00f3w. Ma on ukaza\u0107 odbiorcom zagranicznym inspiruj\u0105c\u0105 rol\u0119 polskiej literatury i muzyki romantycznej w rozw\u00f3j kultury europejskiej. Na koncertach zaprezentowana zostanie recepcja poezji Adama Mickiewicza w utworach Fryderyka Chopina, Marii Szymanowskiej, Stanis\u0142awa Moniuszki i Carla Loewego, jak r\u00f3wnie\u017c rozw\u00f3j ballady \u2013 formy muzycznej, kt\u00f3rej instrumentaln\u0105 form\u0119 stworzy\u0142 Chopin, a kt\u00f3r\u0105 wykorzystywali p\u00f3\u017aniej Johannes Brahms, Juliusz Zar\u0119bski, Edvard Grieg czy Claude Debussy. W koncertach wezm\u0105 udzia\u0142 wybitni polscy arty\u015bci \u2013 piani\u015bci Marek Bracha i Aleksander D\u0119bicz, wiolonczelista Marcin Zdunik oraz wokali\u015bci Lilianna Zalesi\u0144ska i Robert Gierlach. Projekt ten zorganizowany zostanie we wsp\u00f3\u0142pracy z Instytutem Adama Mickiewicza.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>Cytat za: Jaqueline Willemetz \u201eChopin. \u0141owca dusz\u201d, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2000<\/p>\n\n\n\n

2<\/a>Cytat za: Stanis\u0142aw Moniuszko \u201eListy zebrane\u201d, przygotowa\u0142 do druku Witold Rudzinski, wsp\u00f3\u0142praca Magdalena Stokowska, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Krak\u00f3w 1969<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W recenzji koncertu Fryderyka Chopina, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 26 kwietnia 1841 roku, jego przyjaciel Ferenc Liszt napisa\u0142 trafnie: \u201eMuzyka by\u0142a jego j\u0119zykiem, boskim j\u0119zykiem; wyra\u017ca\u0142 nim ca\u0142y \u015bwiat uczu\u0107, kt\u00f3re tylko nieliczni potrafili zrozumie\u0107. Podobnie jak innemu wielkiemu poecie \u2013 Mickiewiczowi, jego ziomkowi i przyjacielowi, muza Ojczyzny dyktowa\u0142a mu jego pie\u015bni. Skargi Polski nadawa\u0142y jego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2233"}],"collection":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2233"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2233\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2234,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2233\/revisions\/2234"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2233"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2233"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/paryskiesalonyromantykow.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2233"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}